Clebar

Barti Ddu a’r Oes Aur o Fôr-Ladrata

dyluniad gan Priyansha Kamdar

Yn yr oes a fu, ydi hi’n dderbyniol i glodfori’r hyn a wnaeth Barti Ddu, sydd yn cael ei ystyried yn un o fôr-ladron fwyaf llwyddiannus y byd, neu oes rhaid dysgu ein Cymry ifanc am y caethweision roedd Barti Ddu yn ei drin yn wael?

Diffiniad ‘Môr-leidr’:

Yn ôl geiriadur Caergrawnt, diffiniad o ‘fôr-leidr’ ydi unigolyn sydd yn ymosod ar longau er mwyn eu dwyn nhw. Felly pam fod Barti Ddu yn cael ei weld fel ffigwr uchel ei barch yng Nghymru a’r byd?

Hanes Barti Ddu

Roedd Barti Ddu (1682-1722) yn fôr-leidr llwyddiannus iawn yn y Caribî a Gorllewin Affrica rhwng 1719 a 1722. Barti Ddu oedd y môr-leidr mwyaf llwyddiannus yn ôl y nifer o longau a gipiodd, sef 470 yn ystod ei fywyd. Ei enw genedigol oedd John Roberts, ond bellach mae’n fwy adnabyddus o dan yr enw ‘Barti Ddu’ am ei rinweddau gelyniaethus. Ganwyd Barti Ddu ym 1682 yng Nghasnewydd-Bach rhwng Abergwaun a Hwlffordd yn Sir Benfro. Roedd yn ddyn tal, deniadol ac yn hoff iawn o ddillad a gemwaith drud. Yn aml iawn roedd yn cael ei weld yn gwisgo’r dillad gorau ac ar ei het roedd ganddo bluen goch unigryw. Roedd Barti Ddu wastad yn edrych ar ei orau – hyd yn oed mewn cyfnodau o ryfela cychod eraill!

Dechreuodd Barti Ddu ei fywyd ar y môr pan oedd yn 13 mlwydd oed yn 1695, ond nid oes unrhyw gofnod arall ohono tan 1718 pan oedd yn fet ar slŵp ym Marbados. Yn y cyfnod hwnnw, roedd Barti Ddu yn ail fet ar y llong gaethwasiaeth y Dywysoges, dan arweiniad y Capten Abraham Plumb. Roedd llawer yn siarad am orchestion Barti Ddu a’i long ‘Royal Fortune’ a hwyliodd i mewn i lynges o 42 o longau Portiwgal, daliodd garcharor i’w holi pa un o’r llongau oedd y gyfoethocaf ac yna cipiodd y llong honno.

dyluniad gan Priyansha Kamdar

Mae Barti Ddu yn cael ei glodfori am ei fod yn cadw disgyblaeth dda ar ei griw ac yn gwahardd diodydd meddwol ar fwrdd ei long. Doedd Barti Ddu ddim yn ofn, roedd yn dod ar draws llongau rhyfel yn yr un modd, llongau roedd llawer o fôr-ladron yn eu hosgoi. Mae llawer yn honni mai agwedd a phersonoliaeth Barti Ddu sydd wedi ei alluogi o i ddwyn dros 400 o longau.

Er ei fod yn cael ei glodfori i fod yn ddyn deniadol ac i fod yn un o’r môr-ladron gorau mae’r byd wedi ei weld, roedd Barti Ddu yn berson hynod dreisgar a ddim yn ofn brifo unrhyw berson er mwyn llwyddo. Roedd Barti Ddu wedi dal llong caethwasiaeth gyda dros 80 o gaethweision arni. Penderfynodd Barti Ddu i losgi’r llong gyda’r 80 caethwas oherwydd y doedd ddim eisiau’r cyfrifoldeb o edrych ar ôl y bobl a’i helpu nhw.

Yn deillio o’r digwyddiad erchyll hwnnw roedd parch pobl tuag at Barti Ddu yn tyfu ac roedd o yn parhau i ddwyn llongau hyd nes iddynt gyrraedd y Caribî. Llwyddodd i ddwyn 15 o longau’r Saeson a’r Ffrancwyr gan ei fod ddim yn ofn dim byd na neb, a doedd ddim am adael neb ei rwystro rhag llwyddo.

Yn fis Chwefror 1722, cafodd Capten Challoner Ogle ei ddanfon gan Lywodraeth Prydain er mwyn dod o hyd i Barti Ddu a’i ddal. Cafodd llong Barti Ddu ei ddal ar gyrion y Caribî, a dechreuodd y brwydro rhwng llong Llywodraeth Prydain a Barti Ddu. Fe laddwyd Barti Ddu yn ystod y rhyfela brwd, ei ddymuniad oedd i’w gael ei lechio i’r môr, a dyna ddigwyddodd yn syth ar ôl i’w griw sylweddoli ei fod wedi marw yn ystod y rhyfela. Mae’r cyfnod yma yn arwyddocaol ac yn nodi diwedd yr oes aur o fôr-ladrata.

Felly…

Mae llawer o gerfluniau wedi cael ei dymchwel yn yr wythnosau diwethaf yn deillio o symudiad ‘Black Lives Matter’ a dylai ni’r Cymry fod yn ystyried dymchwel cofeb Barti Ddu sydd yng Nghasnewydd Bach?

Geiriau gan Dafydd Wyn Orritt.

css.php