Clebar

Y Mabinogi

Delwedd gan Joan McKay

Geiriau gan Rhiannon Jones.

Gan fod Dydd Santes Dwynwen newydd ein pasio ni ar y 25ain o Ionawr, mae’n siŵr bod llawer ohonom ni eisiau gwella ein dealltwriaeth o chwedlau Cymru ac ail-edrych ar rai o’r goreuon (Os nad ‘ych chi eisiau gwybod diweddglo rhai o’r chwedlau, nawr yw’r amser i edrych i ffwrdd!).  

Falle eich bod chi hefyd yn gyfarwydd gyda’r gair ‘Mabinogion’, mae hwn yn derm i ddisgrifio casgliad o chwedlau brodorol Cymraeg. Mae’r casgliad yn cynnwys 11 chwedl i gyd. Mewn gwirionedd, mae’n debygol y dechreuodd y gair ‘Mabinogion’ fel gwall yn wreiddiol, a gafodd ei ysgrifennu yn hytrach na’r gair ‘Mabinogi’. 

Cyn i chwedlau’r Mabinogi gael eu cofnodi mewn llawysgrifau, roedden nhw’n cael eu hadrodd o berson i berson (o’r cof!) er mwyn eu cadw nhw’n fyw. Rydyn ni’n lwcus iawn fod y chwedlau yn parhau hyd heddiw, gan fod rhannau o’r ysgrifau gwreiddiol yn dyddio yn ôl at 1250. Hefyd, mae yna Bedair Cainc i’r Mabinogi ac er eu bod yn sefyll ar wahân, mae yna gysylltiadau rhwng y chwedlau hyn. Credai rhai bod chwedlau’r Mabinogi yn debyg i gwlwm Celtaidd oherwydd mae’r ddau yn syml ar yr un llaw, ac ar y llaw arall maent yn llawn manylion crefftus.  

Rhan o’r hyn sydd yn gwneud chwedlau’r Mabinogi mor gofiadwy yw’r ffaith eu bod nhw’n llawn cymeriadau ffantastig yn debyg i Bendigeidfran y cawr a Gwydion y Dewin, yn ogystal â dreigiau a gwrachod. Mae’r byd yn un hudol a hynafol, ond mae’r byd hefyd yn cyfateb yn ddaearyddol gyda thirwedd Cymru. Er bod y straeon wedi eu gosod mewn byd sy’n wahanol iawn i ein byd ni heddiw, mae hi dal yn hawdd i ni uniaethu gyda nhw. Mae’r chwedlau yn trafod testunau megis serch, barusrwydd, tegwch, problemau cyfathrebu ac adeiladu perthnasau – hynny yw, rhai o’r pethau y rydyn ni’n aml yn eu hwynebu neu’n eu profi fel bodau dynol.  

Mae’n deg i ddweud fod y chwedlau yn amrywiol ac yn rhyfeddol iawn. Mae chwedl Lludd a Llefelys, er enghraifft, yn stori am ddau frawd a oedd hefyd yn ddau frenin. Roedd un yn frenin Ynys Prydain a’r llall yn frenin Ffrainc. Roedd problemau yn poeni Lludd, gan gynnwys sgrech annaearol a oedd yn gwneud yr ynys yn ddi-ffrwyth. Llwyddodd Lludd i ddatrys y broblem ond er mwyn gwneud hynny roedd rhaid iddo garcharu’r ddwy ddraig a oedd yn sgrechian, mewn twll!  Mae Breuddwyd Rhonabwy hefyd yn sefyll allan i mi fel un o’r chwedlau mwyaf rhyfeddol (a rhyfedd!). Yn fras, cwympodd Rhonabwy i gysgu a breuddwydiodd yn drwm am wyddbwyll. Fodd bynnag, pan ddihunodd Rhonabwy, sylweddolodd iddo gysgu am dri diwrnod a hanner. 

Byswn yn dadlau fod llawer o negeseuon chwedlau’r Mabinogi yn dal i fod yn berthnasol iawn heddiw. Er enghraifft, mewn un o straeon mwy adnabyddus y Mabinogi, yn y Bedwaredd Gainc, mae llawer o negeseuon o amgylch bod yn arwynebol. Cafodd Blodeuwedd ei chreu o flodau gan y dewin Gwydion er mwyn bod y wraig berffaith i Lleu Llaw Gyffes. Er prydferthwch Blodeuwedd, doedd hi ddim yn caru Lleu a chyn hir syrthiodd hi mewn cariad gyda dyn arall o’r enw Gronw Pebr. Penderfynodd Blodeuwedd a Gronw Pebr ceisio lladd Lleu Llaw Gyffes er mwyn gallu priodi ei gilydd.   

Yn ffodus, cafodd Lleu Llaw Gyffes ei achub ar y funud olaf. Llwyddodd Gwydion i ddal Blodeuwedd, a phenderfynodd ei chosbi hi wrth ei throi hi’n dylluan. Sicrhaodd na fyddai hi’n dangos ei wyneb yng ngolau’r dydd eto. Ar ben hynny, o ganlyniad i bwerau Gwydion, byddai’r adar eraill yn ei chasáu hi. Doedd prydferthwch arwynebol Blodeuwedd ddim ganddi hi ragor a buasai rhai yn dweud i hylltra ei phersonoliaeth hun amlygu ei hun yn ffisegol erbyn diwedd y chwedl. 

Boed y tywyll, yr hudol, y buddugoliaethus neu’r rhyfedd; dw i’n siŵr y gallech uniaethu gydag o leiaf un o’r 11 chwedl ddychmygus yn y Mabinogi. Felly, gall nawr fod yr amser perffaith i ail-edrych arnynt neu i edrych arnyn nhw am y tro cyntaf, er mwyn dod o hyd i’ch hoff chwedl chi.   

css.php